طالبلرگه قرشی قوراللی قرشیلیک‌نینگ مشروعیتی: سیاسي، اخلاقي و حقوقي تحلیلیازووچی: فهیم عظیمیترجمه: آته بیک
سۉنگگی هفته‌لرده طالبلرگه قرشی حربي جبهه‌لر‌نینگ فعالیتی ینگی باسقیچگه کۉتریلدی. افغانستان آزادلیک جبهه‌سی و میهن سپاهلری جبهه‌سی مملکت‌نینگ تورلی حدودلریده، اینیقسه، شِمال-شرقي ولایتلرده طالب کوچلریگه قرشی عملیاتلر عملگه آشیردی. بو جریانده بدخشان ولایتی باشقه حدودلرگه قره‌گنده اوشبو حرکتلر‌نینگ دقّت مرکزیگه ایلندی. هر ایکّی جبهه نینگ عیناً شو ولایتده کۉپراق اشتراک اېته‌یاتگنی و عملیات فعاللیگی یوقاریراق اېکنی کۉزگه تشلنماقده.گرچه اوشبو حربی عملیاتلر هلی حربي کوچلر موازنتینی طالبلر ضرریگه اۉزگرتیره آله‌دیگن درجه‌گه یېتمه‌گن بۉلسه-ده، اولر افغانستان سیاسي محاکمه‌لرینی ینه بیر بار مهم سوال بیلن یوزلشتیردی: طالبلرگه قرشی قوراللی قرشیلیک سیاسي، اخلاقي و حقوقي جهتدن آقلنیشی ممکنمی؟بو سوال ینگی اېمس. طالبلر حاکمیتگه قَیتگن ایلک کونلردن باشلب اونینگ مخالفلری قنده‌ی یۉل بیلن کوره‌ش آلیب باریش مسأله‌سیده تورلی فکرلرگه اېگه بۉلیب کېلگنلر. بیر گروه فقط مدنی کوره‌شی، مدنی اطاعتسیزلیگی، جماعتچیلیک فکری آرقه‌لی باسیم اۉتکزیش و خلق‌ارا همجمعيت نی سفربر اېتیشنی ممکن بۉلگن یگانه یۉل دېب حسابله‌یدی.باشقه بیر گروه اېسه طالبلر سیاسي ملاقات‌نینگ تینچ واسطه‌لریگه عموماً ایشانمسلیگینی و بو گروه فقط حاکمیتنی سقلب قالیش همده اۉز سیاستینی دوام اېتتیریش‌نینگ حقیقي خرجتلریگه دوچ کېلگنیده‌‌گینه چېکینیشگه مجبور بۉلیشینی تأکیدله‌یدی.اېندیلیکده، طالبلر حکمرانلیگی آستیده یشه‌ش تجربه‌سی قریب بېش ییلگه یقینلشگنیدن سۉنگ، اوشبو ایکّی قره‌شنی فقط سیاسي آرزو-امیدلر و اخلاقي ایده‌آللر اساسیده اېمس، بلکه افغانستان‌نینگ موجود اۉبجکتیف واقعلیکلرینی حسابگه آلگن حالده بهالش وقتی کېلدی.قوراللی قرشیلیک حقیده هر قنده‌ی مناظره‌ده، اوّلا، بیر مهم ناتۉغری توشونچه‌نی چېتگه سوریش لازم: قوراللی قرشیلیک‌نینگ مشروعیتینی حمایه قیلیش اوروشنی حمایه قیلیش دېگنی اېمس. خودّی شونینگدېک، قانوني اۉزینی حمایه قیلیش حقوقینی حمایه قیلیش هم زۉرآورلیکنی اولوغلش حسابلنمه‌یدی.اوروش، قنده‌ی اساس بیلن آقلنیشیدن قطعی نظر، طبیعتا ویرانکار حادثه‌دیر. اوروش انسانلر‌نینگ حیاتیگه ضامن بۉله‌دی، اقتصادیاتنی ویران قیله‌دی، آدملرنی اۉز اوی-جایلرینی ترک اېتیشگه مجبور قیله‌دی و جمعیت تنه‌سیده اولادلر دوامیده سقلنیب قالیشی ممکن بۉلگن یره‌لرنی قالدیره‌دی.هېچ بیر عقلی رسا انسان اوروشنی تینچلیکدن افضل کۉرمه‌یدی.اما اساسي سوال شوندن عبارت: تینچلیک هر دایم هم حقیقي و فایده‌لنیش ممکن بۉلگن امکانیتمی؟سیلاولر آرقه‌لی حکومتلر حاکمیتگه کېله‌دیگن، سیاسي حزبلر فعالیتی تن آلینه‌دیگن، مستقل عاموي اخبارات واسطه‌لری قۉللب-قوّتلنه‌دیگن، حاکمیت اېگه‌لرینی تنقید قیلیشگه طاقت قیلینه‌دیگن، تینچ نمایشلر حقوقی کفالتلنه‌دیگن و مستقل محکمه تیزیمیگه اېگه بۉلگن جمعیتلرده زۉرآورلیککه مراجعت قیلیش نه ضرور، نه آقلنیشی ممکن.بونده‌ی جمعیتلر اهالی نینگ طلبلرینی کۉریب چیقیش و سیاسي اۉزگریشلرنی تینچ یۉللر بیلن عملگه آشیریش اوچون ضرور چاره میکانیزملرنی تقدیم اېته‌دی.اما اوشبو یۉللر‌نینگ برچه‌سی تیزیملی روشده یاپیب قۉییلسه، نیمه صادر بۉله‌دی؟سیاسي حاکمیت اۉزگریش اوچون هېچ قنده‌ی قانوني یۉل قالدیرمسه و هر قنده‌ی مخالف آوازگه قۉرقیتیش، قماق همده زۉرآورلیک بیلن جواب بېرسه، نیمه قیلیش کېره‌ک؟حکمدارلر تینچ مخالفتنی هم عملده جنایتگه ایلنتیرگن بیر شرایطده، خلقدن کوره‌شنی فقط مدنی اصوللری بیلن چېکلشنی طلب قیلیش ممکنمی؟افغانستان بوگون عیناً شونده‌ی وضعیتگه دوچ کېلماقده.طالبلر افغانستانده حاکمیتنی قَیته اېگه‌له‌گنیدن بویان مدنی و سیاسي اشتراک‌نینگ دېیرلی برچه مضمونلی کاناللرینی یۉق قیلدی.اوّلگی اساسی قانون بېکار قیلیندی، سیلاولر تۉخته‌تیلدی، سیاسي حزبلر عملده جماعت میدانیدن چیقریب تشلندی، مستقل عاموي اخبارات واسطه‌لری کېنگ کۉلملی چېکلاولرگه دچار قیلیندی همده مدنی حرکتلر ضعیف لشتیریلدی یاکه یاپیلدی.تینچ کۉچه نمایشلریگه هم حبسگه آلیش، کلتکلش، قیناققه سالیش، قۉرقیتیش و نمایشچیلر‌نینگ مجبوري روشده یوق قیلیش حقیده‌گی خبرلر بیلن جواب بېریلدی.افغانستان عیاللری تینچ قرشیلیک کۉرسه‌تیش امکانیتی هلی هم موجودلیگینی نمایان قیلگن ایلک گروهلردن بۉلدیلر.اولر قورال و زۉرآورلیکسیز، فقط شعارلر و ناراضیلیک پلاکاتلری بیلن کۉچه‌لرگه چیقیب، تعلیم آلیش، ایشلش، اېرکین حرکتلنیش و اجتماعي حیاتده اشتراک اېتیش کبی اېنگ اساسي حقوقلرینی حمایه قیلدیلر.اولر‌نینگ طلبلری نه زۉرآورلیک کرکتریگه اېگه اېدی، نه انقلابي مضمون کسب اېتردی. عکسینچه، اولر خلق‌ارا حقوق تمایللریده هم تن آلینگن اېنگ عادي انساني حقوقلردن فایده‌لنیشنی طلب قیلگن اېدیلر.شونگه قره‌می، طالبلرنینگ جوابی ملاقات، مذاکره یاکه سیاسي مُراسه بۉلمه‌دی. عکسینچه جسماني زۉرآورلیک، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیش، تهدید و نمایشچیلر‌نینگ آوازینی تیزیملی روشده اۉچیریش بۉلدی.بو زوراورلیکلر فقط عیاللر بیلن چېکلنیب قالمه‌دی.ژورنالیستلر، بیلیم یورت پروفیسور- اۉقیتووچیلری، مدنیت فعاللری، یازووچیلر، تنقیدي فکر بیلدیرگن دین عالملری و حتا تورلی قره‌شلرنی افاده اېتگن اَیریم سابق طالبلر اعضالری هم قۉرقیتیش، حبسگه آلیش و اَیریم حاللرده زۉرآورلیککه دوچ کېلیشدی.طالبلر قریب بېش ییل دوامیده نه‌فقط سیاسي پلورالیزمنی قبول قیلیشگه جدّي مایللیک کۉرستدی، بلکه سیاسي، اجتماعي و مرکزی حاکمیت اوستیدن اۉز مونوپلیه‌سینی کونده‌ن-کونگه کېنگه‌یتیردی.بونده‌ی شرایطده فقط مدنی قرشیلیگیگه ته‌ینیش، عملي سیاسي استراتیژيدن کۉره، موجود واقعلیکدن اجره‌لگن اخلاقي ایده‌آلگه ایلنیب قالیش خوفی آستیده‌دیر.اخلاقي تمایللر سیاسي مناسبتلرگه یۉل-یۉریق بۉله آلیشی اوچون قرشی تامان هم هېچ بۉلمه‌گنده قانون، حسابدارلیک و اۉزینی تییش نینگ کیچیک طلبلریگه رعایه قیلیشی کېره‌ک.اما سیاسي رژیم هېچ قنده‌ی مضمونلی حسابدارلیککه اېگه بۉلمسه، سیاسي پلورالیزمنی قبول قیلمسه و تینچ مخالفتنی تیزیملی روشده باستیرسه، مقرر بیر سوال یوزه‌گه کېله‌دی:بونده‌ی رژیم‌نینگ خط-حرکتلرینی اۉزگرتیریش اوچون مدنی قرشیلیگی قنده‌ی میکانیزمگه ته‌ینیشی ممکن؟بو سوالگه فقط حس-تویغو و حسیاتلر اساسیده جواب بېریب بۉلمه‌یدی. اونی سیاسي فلسفه نقطه نظریدن جدّي اۉرگنیش لازم.۱۷. عصردن باشلب سیاسي فلسفه‌ده‌گی اساسي مناظره‌لردن بیری سیاسي حاکمیت‌نینگ مشروعیت بخشلیگی و خلق‌نینگ ظلمکار حاکمیتگه قرشی قرشیلیک کۉرسه‌تیش حقوقی اۉرته‌سیده‌گی مناسبت بۉلیب کېلگن.کلاسیک لیبرالیزم نینگ اېنگ تنیقلی نظرياتچیلریدن بیری جان لاک حکومت‌نینگ مشروعیتینی انسانلر‌نینگ طبيعي حقوقلرینی، اینیقسه، یشه‌ش، اېرکینلیک و ملک حقوقلرینی حمایه قیلیشدن کېلیب چیقه‌دی، دېب حسابله‌گن.لاک نظریده سیاسي حاکمیت خلق تامانیدن حکومتگه ایشانیب تاپشیریلگن امانتدیر. او مطلق حقوق یاکه الهي امتیاز اېمس.شو‌نینگ اوچون حکومت خلق حقوقلرینی حمایه قیلیش اۉرنیگه، اولرنی تیزیملی روشده بوزیش واسطه‌سیگه ایلنسه، اونینگ لېگیتیملیگی شبهه آستیگه توشه‌دی. بونده‌ی وضعیتده خلق سیاسي راضیلیگینی قَیتریب آلیش و حاکمیتگه قرشیلیک کۉرسه‌تیش اوچون لاک نظریه‌سیگه کۉره، اساسلی سببگه اېگه بۉله‌دی.کېینچه‌لیک اوشبو تمایل امریکا انقلابیدن تارتیب، آسیا و افریقا‌نینگ تورلی حدودلریده‌گی مستملکه‌چیلیککه قرشی کوره‌شلرگچه بۉلگن کۉپلب انقلابي و آزادلیک حرکتلریگه تأثیر کۉرستدی.بیراق اوشبو فکري عنعنه‌ده‌گی اساسي جهت شوندن عبارتکی، قرشیلیک کۉرسه‌تیش هر دایم هم بیرینچی تنلاو اېمس.تینچ یۉللر و مدنی میکانیزملر حقیقتاً هم موجود بۉلیب، اولردن فایده‌لنیش ممکن بۉلگن وقت دوامیده اولردن فایده‌لنیش کېره‌ک.قرشیلیک حقوقی عیناً اوشبو میکانیزملر تیزیملی روشده یۉق قیلینگن و سیاسي حاکمیت خلق حقوقلرینی باستیریش همده بوزیش واسطه‌سیگه ایلنگن شرایطده علیحده اهمیت کسب اېته‌دی.اگر اوشبو مېزاننی افغانستان‌نینگ بوگونگی وضعیتیگه تطبیق قیلسک، بیر قطار مهم سواللر یوزه‌گه کېله‌دی.افغانستان خلقی سیلاولر آرقه‌لی طالبلرننی حاکمیتدن چېتلشتیره آله‌دیمی؟یۉق. چونکه سیلاولر موجود اېمس.مستقل سیاسي حزبلر توزیب، سیاسي رقابت آرقه‌لی حکمران حاکمیتگه قرشی چیقیش ممکنمی؟یۉق. چونکه طالبلر مستقل سیاسي حزبلر سیاسي تیزیم‌نینگ لېگیتیم اشتراکچیلری صفتیده تن آلمه‌یدی.مدنی اېرکین عاموي اخبارات واسطه‌لری آرقه‌لی جماعتچیلیک فکرینی سفربر قیله آله‌دیمی؟اولر‌نینگ بو باره‌ده‌گی امکانیتلری سانسور، قۉرقیتیش و حکومت نظارتی طفیلی کېسکین چېکلنگن.تینچ نمایشلر آرقه‌لی طالبلر سیاستینی اۉزگرتیریش ممکنمی؟قریب بېش ییللیک تجربه شونی کۉرسته‌دیکی، بونده‌ی نمایشلر مضمونلی سیاسي ملاقات بیلن اېمس، اساسن، دیپریشن بیلن قرشی آلینماقده.مدنی اۉز حقوقلری‌نینگ بوزیلیشینی مستقل سود آرقه‌لی حمایه قیله آله‌دیمی؟حاضرگی وقتده طالبلر رهبرلرینی جوابگرلیککه تارتیش امکانیتیگه اېگه بۉلگن مستقل سود تیزیمی موجود اېمس.عکسینچه، سود تیزیمی اوشبو گروه‌نینگ مفکروي و سیاسي قره‌شلری دایره‌سیده فعالیت یوریتماقده همده آخر-عاقبت طالبلر رهبری ملا هیبت الله آخوندزاده حاکمیتی آستیده قالماقده.سیاسي اۉزگریشلرنی عملگه آشیریش اوچون ضرور بۉلگن دېیرلی برچه حرکتلر و تینچ میکانیزملر یۉق قیلینگنیده، مدنی قرشیلیگی‌نینگ ثمره‌لی بۉلیشی اوچون ضرور شرط-شرایطلر کېسکین ضعیفلشه‌دی.اوشبو باسقیچده عادتده شونده‌ی فکر بیلدیریله‌دی: مدنی کوره‌شی تېزکار نتیجه‌لرگه آلیب کېلمسه هم، او اوروشگه قره‌گنده یخشیراق تنلاو بۉلیب قاله‌دی.بو قره‌ش اخلاقي جهتدن اعتبارگه لایق و حرمتگه سزاوار. اما او بیر مهم تخمینگه اساسلنه‌دی: موجود شرایطده مدنی قرشیلیگی و قوراللی قرشیلیک بیر خیل درجه‌ده فایده‌لنیش ممکن بۉلگن ایکّی تنلاودیر.اصلیده اېسه بونده‌ی اېمس.مدنی قرشیلیگی ثمره‌لی بۉلیشی اوچون، هېچ بۉلمه‌گنده، مدنی تشکیلات توزه آله‌دیگن، اۉزارا علاقه اۉرنته آله‌دیگن، سفربر بۉله آله‌دیگن و سیاسي باسیم اۉتکزه آله‌دیگن چېکلنگن سیاسي همده اجتماعي مکانگه احتیاج سېزه‌دی.بونده‌ی مکان موجود بۉلمه‌گن شرایطده، حتا اېنگ قطعیتلی تینچ حرکتلر هم تیزیملی روشده باستیریلیشی ممکن.هندوستان‌نینگ بریتانیا مستملکه‌چیلیگیگه قرشی مستقللیک حرکتی، امریکا قۉشمه ایالتلری مدنی حقوقلری حرکتی و جنوبي افریقادگی اپارتاید قرشی کوره‌ش هر بیری اۉزیگه خاص تاریخي و سیاسي شرایطلرده شکللنگن.بیراق اولر‌نینگ برچه‌سی تورلی درجه‌لرده جماعتچیلیک فکری، حقوقي انستیتوتلر، عاموي اخبارات واسطه‌لری، ایچکی سفربرلیک یاکه خلق‌ارا باسیم آرقه‌لی حکمدارلر‌نینگ خط-حرکتلریگه تأثیر کۉرسه‌تیش امکانینی بېره‌دیگن میکانیزملرگه اېگه بۉلگن.البته، اوشبو تجربه‌لرنی ایده‌آل حالتده تصویرلش یاکه اولر‌نینگ شرایطلرینی افغانستان‌نینگ بوگونگی وضعیتی بیلن تۉلیق بیر خیل دېب حسابلش ممکن اېمس.شونگه قره‌می، بو مثاللر تینچ قرشیلیک‌نینگ ثمره‌دارلیگی قسماً سیاسي و انستیتوتسیونل شرایطلرگه باغلیقلیگینی کۉرسته‌دی.عیناً اوشبو شرایطلر باسیمنی تۉپلش و اونی عملي نتیجه‌لرگه ایلنتیریش امکانینی بېره‌دی.بونگه قره‌مه-قرشی روشده، طالبلر ایچکی جماعتچیلیک فکری آلدیده چېکلنگن درجه‌ده حسابدارلیککه اېگه اېکنینی کۉرسه‌تدی.او اۉز سیاسي لېگیتیملیگینی خلق‌نینگ سیلاو آرقه‌لی بېرگن راضیلیگیدن آلمه‌گن و حاضرگچه سیاسي رقابتنی قبول قیلیشگه جدّي مایللیک بیلدیرمه‌گن.خلق‌ارا همجمعيت‌نینگ دیپلوماتیک مناسبتلری هم شو پیتگچه اوشبو گروه‌نینگ باشقروو اسلوبیده توب اۉزگریشلر یره‌تیشگه موفق بۉلمه‌دی.بو دیپلوماتيک و تینچ قرشیلیک بوتونله‌ی فایده‌سیز بۉلیب قالگنینی انگلتمه‌یدی.بیراق اوشبو واسطه‌لر‌نینگ اۉزی بونده‌ی رژیم گه قرشی کوره‌شده ثمره‌لی استراتیژي بۉله آله‌دیمی، دېگن سوالگه جدّي شبهه‌لر موجود.سیاسي واقعلیک شوندن عبارتکی، طالبلر حاکمیت بیلن مناسبتلرینی دموکرا‌تیک راضیلیکدن کۉره، کۉپراق مجبورلش و کوچ ایشله‌تیش آرقه‌لی بېلگیلب کېلگن.اوشبو گروه اوّلگی افغانستان جمهوریتیگه قرشی ییگیرمه ییللیک قوراللی عصیان دوامیده سیاسي تیزیمنی سیلاولر، پارلمان رقابتی یاکه مدنی اطاعتسیزلیگی آرقه‌لی اۉزگرتیریشگه اورینمه‌دی.عکسینچه، حکومتگه قرشی حربي کوچ آلیب باردی و آخر-عاقبت، جمهوریت تیزیمی قوله‌گن بیر وقتده، حربي کوچ آرقه‌لی کابلگه قَیتدی.شونگه قره‌می، عینِ شو حرکت بوگونگی کونده اۉز حاکمیتیگه قرشی قوراللی مخالفتنی طبیعتن ناقانوني دېب اعلان قیلماقده و قوراللی رقیبلرینی عصیانچی، جنایتچی یاکه ترورچی دېب اته‌ماقده.اوشبو قره‌مه-قرشیلیک طالبلرنینگ سیاسي پوزیسیونی اساسي ناموافقلیکنی آچیب بېره‌دی.اولر اۉزلری ناقانوني دېب حسابله‌گن حکومتگه قرشی قوراللی کوره‌شنی آقله‌گنلر.اما اېندی اۉز حاکمیتینی قنده‌ی شکللنتیرگنی یاکه اونی قنده‌ی عملگه آشیره‌یاتگنیگه اعتبار بېرمسدن، باشقه‌لر‌نینگ اۉز حاکمیتیگه قرشی چیقیش حقوقینی انکار اېتماقده.اصلیده، طالبلر اۉزی‌نینگ حاکمیتگه کېلیشی اوچون بیر مېزاننی، مخالفلری اوچون اېسه بوتونله‌ی باشقه مېزاننی قۉله‌یاتگنگه اۉخشه‌یدی.شو سببلی، اولر‌نینگ سیاسي لېگیتیملیک حقیده‌گی توشونچه‌سی قطعي دموکرا‌تیک تمایللر یاکه قانونلرگه اېمس، بلکه حاکمیت مونوپولیه‌سینی سقلب قالیشگه اینتیله‌یاتگن حرکت‌نینگ منفعتلریگه کۉپراق اساسلنگن.آخر-عاقبت، بوگونگی افغانستان معماسینی اوروش و تینچلیک اۉرته‌سیده‌گی عادي تنلاوگه قیسقرتیریب بۉلمه‌یدی.جمعیتنی سیاسي اشتراکدن تیزیملی روشده محروم قیلیش، حاکمیتنی قومی قیلیش، اساسي اېرکینلیکلرنی بېکار قیلیش و هر قنده‌ی مخالف آوازنی باستیریشگه اساسلنگن تینچلیک، البته، حقیقي تینچلیک بۉله‌وېرمه‌یدی.بونده‌ی وضعیت، اېنگ یخشی حالتده، قۉرقوو و مجبورلش آرقه‌لی سقلنیب توره‌دیگن زۉرلب اۉرنه‌تیلگن سکوتدیر.آچیق اوروش‌نینگ یۉقلیگینی عدالت، برقرارلیک یاکه سیاسي لېگیتیملیک موجودلیگی بیلن اده‌شتیرمسلیک کېره‌ک.شو‌نینگ اوچون اساسي سوال اوروش معقولمی یاکه یۉقمی، دېگن سوال اېمس.بونگه جواب انیق: اوروش معقول اېمس.اساسي سوال شوندن عبارتکی، سیاسي اۉزگریشلر‌نینگ دېیرلی برچه تینچ یۉللریدن محروم قیلینگن خلق اۉز اېرکینلیکلری‌نینگ دایمي روشده یۉق قیلینیشینی، اۉزینی حمایه قیلیش حقوقیگه اېگه بۉلمسدن، قبول قیلیشگه اخلاقاً مجبورمی؟اگر بیر رژیم تینچ اصلاحاتلر‌نینگ برچه اېشیکلرینی تیزیملی روشده یاپیب قۉیسه، او حقوقلرینی بوزه‌یاتگن خلقدن سۉزسیز تسلیم بۉلیشنی طلب قیلیش اوچون ضرور بۉلگن اخلاقي لېگیتیملیککه هلی هم اېگه‌می؟بولر شونچه‌که سیاسي سواللر اېمس.اولر اېرکینلیک، سیاسي حاکمیت‌نینگ لېگیتیملیگی، خلق ایرکین لیگی و حکومت وکالتلری‌نینگ چېگره‌لری حقیده‌گی فلسفي مناظره‌لر‌نینگ مرکزیده توره‌دی.
افغانستان
طالبلرگه قرشی قوراللی قرشیلیک‌نینگ مشروعیتی: سیاسي، اخلاقي و حقوقي تحلیل
سۉنگگی هفته‌لرده طالبلرگه قرشی حربي جبهه‌لر‌نینگ فعالیتی ینگی باسقیچگه کۉتریلدی
جمعیت بحثی
هنوز ایزاح یوُق
بیرینچی بؤلیب فکرینگیزنی یازینگ.