اۉزبېک تیلی ملي کونی تدبیرلری قنده‌ی پیاملرنی بېردی ؟
یازووچی: نقیب الله عبید
بو ییل افغانستلن اۉزبېکلری ۲۹-مېزان — اۉزبېک تیلی ملي کونینی اۉتگن ییللرگه قره‌گنده انچه کېنگ اشتراک و ینه‌ده اولوغوار تدبیرلر بیلن نشانله‌دیلر. اعلان قیلینگن خبرلرگه کۉره، افغانستان ایچیده همده امریکا و اروپا مملکتلریده جمعی ۶۰ گه یقین ادبي و مدني تدبیر تشکیل اېتیلدی. طالبلر مأموریتی تامانیدن جاري اېتیلگن چېکلاولر و تۉسیقلرگه قره‌می، خلقیمیز افغانستان‌نینگ کۉپلب ولایت و تومنلریده اوشبو مهم کوننی نشانلشگه موفق بۉلدی.اعلان قیلینگن خبرلرگه کۉره، طالبلر افغانستان‌نینگ سکّیزته ولایتی و تومنیده ۲۹-مېزان — اۉزبېک تیلی ملي کونیگه بغیشلنگن بیره‌م تدبیرلری‌نینگ اۉتکزیلیشیگه تۉسقینلیک قیلگن. بوندن تشقری، سرپل ولایتیده ولایت حاکمی اشتراک اېتگن تدبیردن تشقری، طالبلرنینگ مرکزي مأموریتیدن بیرارته یوقاری مرتبه‌لی رسمي اۉزبېک تیلی ملي کونی طنطنه‌لریده قتنه‌شمه‌گن.بو حالت طالبلر مأموریتی‌نینگ مملکت تیللرینی رواجلنتیریش باره‌سیده انیق مجبوريت و دستورگه اېگه اېمسلیگینی کۉرسته‌دی. باشقه تاماندن، ۲۹-مېزان — اۉزبېک تیلی ملي کونی اجتماعي ترماقلر و ملي مطبوعاتده کېنگ اعتبار قازاندی. اۉزبېکلردن تشقری، مملکتیمیزده‌گی باشقه برادر خلقلر و اتنیک جماعه‌لر هم اوشبو ملي سنه‌نی مضمونلی خبرلر و بیاناتلر آرقه‌لی نشانله‌دیلر.بوگونگی کونده کۉپچیلیک قوییده‌گی سواللرنی بېرماقده:اوشبو ییریک مدني و اجتماعي حرکت قنده‌ی خبرلرنی یېتکزدی؟ اۉزبېک جمعیتیده قنده‌ی اۉزگریشلر یوز بېردی؟مېنینگ نظریمده، بو مهم مدني و اجتماعي حرکت ایکّیته مهم و اینیقسه یقّال پیام یېتکزدی.
۱. اۉزبېک خلقی‌نینگ مدني و ملي اۉزلیکنی انگلش درجه‌سی آرتیب بارماقده‌ملي کون‌نینگ بونده‌ی کېنگ اشتراک بیلن نشانلنیشی افغانستان اۉزبېکلری اۉز تیلی، ملي اۉزلیگی و بای تاریخینی تاباره کۉپراق قدرله‌یاتگنینی کۉرسته‌دی.بو اولر‌نینگ مدني قدریتلرگه صادقلیگینی، شونینگدېک، بای تیل و مدني میراثینی اسره‌ب-اوه‌یلش، مستحکملش همده کېله‌جک اولادلرگه یېتکزیش یۉلیده‌گی قطعي قرارینی افاده‌له‌یدی.بیر خلق اۉز تیلیگه بغیشلنگن مخصوص کوننی بونده‌ی کېنگ مقیاسده و اولوغوارلیک بیلن نشانله‌گنیده، اصلیده اۉز تیلی‌نینگ تاریخي و مدني اهمیتگه اېگه اېکنینی اعلان قیلماقده.خلق اۉز تیلینی اسره‌ب-اوه‌یلش، حمایه قیلیش و رواجلنتیریشنی ایسته‌یدی.بو ییل ۲۹-مېزان مناسبتی بیلن اۉتکزیلگن طنطنه‌لر جمعیتیمیزده مدني و ملي اۉزلیکنی انگلش درجه‌سی آرتیب باره‌یاتگنینی، شونینگدېک، ییریک مدني و ادبي تدبیرلرنی تشکیل اېتیش همده موافقلشتیریش صلاحیتی سېزیلرلی درجه‌ده آشگنینی نمایان اېتدی.مېنینگ نظریمده، بو اۉزگریشلر‌نینگ برچه‌سیدن هم مهم‌راق بۉلگن بیر حقیقت اېندی شبهه‌سیز عیان بۉلدی:افغانستان اۉزبېکلری بیر نېچه اۉن ییللر آلدینگی یاکه حتا بیر نېچه ییل اوّلگی جماعه اېمس. بو بویوک خلق انچه آنگلی، اجتماعي جهتدن فعال و کوچلیراق جماعوي اۉزلیکنی انگلش تویغوسیگه اېگه بۉلیب بارماقده.بیراق تۉلیق سیاسي و مدني یېتوکلیککه اېریشیش اوچون افغانستان اۉزبېکلری اۉز تیلی و ملي اۉزلیگینی رواجلنتیریش یۉلیده ینه‌ده کتّه سعی-حرکتلرنی عملگه آشیریشلری ضرور.اۉزبېک تورکلری آره‌سیده اجتماعي آنگ درجه‌سینی آشیریش و تیلیمیزنی مستحکملش اوچون کوچلی مؤسسه‌لر تشکیل اېتیش، اویوشمه و تشکیلاتلر توزیش، بیلیم یورتلر برپا اېتیش، تیل و ملي اۉزلیک بۉییچه تدقیقات مرکزلری همده تحلیل انستیتوتلرینی رواجلنتیریش، اۉزبېک تیلیده‌گی یازمه اثرلر ایشلب چیقریشنی کۉپه‌یتیریش ضرور.شبهه‌سیز، کېلگوسی ییللرده بو ساحه‌لرده ینه‌ده کېنگ قمراولی تشبثلر عملگه آشیریله‌دی.امید قیله‌منکی، کېلگوسی ییللرده ۲۹-مېزان — اۉزبېک تیلی ملي کونی نه‌فقط شعر، موسیقه، ملي طعاملر و عنعنوي کییم-کېچک کۉرگزمه‌لری آرقه‌لی، بلکه علمي کنفراسلر، سمپوزیویملر همده ینگی علمي نشرلر‌نینگ تقدیماتی بیلن هم نشانلنه‌دی.۲. مدني مستقللیکنی مستحکملش و علیحده شخصلرگه قره‌ملیکنی کمه‌یتیریششبهه‌سیز، افغانستان اسلام جمهوریتی دوریده مدني و اجتماعي فعالیتنی تشکیل اېتیش اوچون کتّه تۉسیقلر موجود اېمس اېدی. بو ساحه‌ده‌گی قانونلر و سیاستلر هم معلوم درجه‌ده بېلگیلنگن اېدی.بیر سفر ۲۹-مېزان — اۉزبېک تیلی ملي کونی جمهورریس سراییده، اۉشه دورده‌گی جمهورریس و حکومت‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی رسميلری اشتراکیده نشانلنگن اېدی.جمهوریت دوریده‌گی مدني و تعلیم فعالیتینی تشکیل اېتیش شرایطلرینی طالبلر حکمرانلیگی آستیده‌گی بوگونگی وضعیت بیلن تقاسله‌گنیمیزده، اۉشه دورده مدني، تعلیمي و جمعیتی فعالیتلری انچه قوله‌ی شرایطلرده عملگه آشیریلگنینی کۉریشیمیز ممکن.بیراق، مېنینگ نظریمده، اۉزبېک جماعه‌سی اۉتمیشده باشقچه وضعیتگه دوچ کېلگن.اوّلگی ییللرده، حتا بیر نېچه ییل آلدینگچه هم، افغانستان اۉزبېک جمعیتی ایچیده مدني و ادبي ساحه‌ده ییریک تدبیر تشکیل اېتیش معین شخص یاکه سیاسي مؤسسه‌‌نینگ راضیلیگی و قۉللب-قوّتلشیسیز نهایتده قیین اېدی.مستقل سیاسي، اجتماعي و مدني تشبثلر تورلی عیبلاولرگه دوچ کېلر، بونده‌ی تشبثلر‌نینگ آلدینی آلیش و اولرنی باستیریش اوچون اته‌یلب حرکتلر عملگه آشیریلردی.جمهوریت‌‌نینگ سۉنگگی ییللریده اۉزبېک جماعه‌سی ایچیده اَیریم کیچیک مستقل سیاسي و مدني حرکتلر پیدا بۉلگن بۉلسه-ده، بو بویوک خلق‌نینگ سیاسي و مدني قرارلری‌نینگ کتّه قِسمی دېیرلی تۉلیق بیر شخص و اونینگ یقین دایره‌سی نظارتی آستیده قالگن اېدی.بیراق سۉنگگی ییللرده افغانستان ایچیده و تشقریسیده عملگه آشیریله‌یاتگن کیچیک، اما صمیمي مدني و ادبي تشبثلر، شونینگدېک، ۲۹-مېزان مناسبتی بیلن اۉز-اۉزیدن تشکیل اېتیلگن طنطنه‌لر معین شخصلرگه قره‌ملیک استه-سېکین کمه‌ییب باره‌یاتگنینی کۉرسه‌تماقده.بوگونگی کونده مدنیت نماینده‌لری، اکادمیسینلر، اۉقیتووچیلر، ادبیات ساحه‌سی وکیللری، یاشلر، تدبیرکارلر و عیاللر مستقل تشبثلر بیلن چیقیب، ینه‌ده کتّه جسارت نمایش اېتماقده‌لر.اولر مدني و اجتماعي تشکیلاتلر توزماقده، تورلی مدني فعالیتلرنی عملگه آشیرماقده همده مالیوي و شخصي فداییلیکلری آرقه‌لی ییریک تدبیرلرنی تشکیل اېتیب، اۉزلری‌نینگ اجتماعي و مدني صلاحیتلرینی نمایان قیلماقده‌لر.مېنینگ نظریمده، بو خلقیمیز اوچون نهایتده امیدبخش رواجلنیش بۉلیب، البته، ایجابي یوتوق صفتیده آلقیشلنیشی کېره‌ک.موجود معلوماتلرگه کۉره، سۉنگگی بیر نېچه ییل دوامیده تشکیل اېتیلگن برچه بو تدبیرلر مدنیت نماینده‌لری، اجتماعی فعاللری، اکادمیسینلر، یاشلر، عیاللر و تدبیرکارلر‌نینگ مستقل تشبثلری نتیجه‌سیدیر.هېچ بیر شخص یاکه سیاسي تشکیلات اوشبو تدبیرلرگه سیاسي یاکه مالیوي یاردم کۉرستمه‌گن.مېنده موجود معلوماتلرگه کۉره، حتا سیاستچیلردن یاردم سۉره‌ش اوچون اېنگ کیچیک مراجعت هم قیلینمه‌گن.۲۹-مېزان — اۉزبېک تیلی ملي کونی دستلبکی کونلریدناق بوتونلی مدني و اجتماعي حرکت صفتیده شکللنگن.کۉپلب مدنیت نماینده‌لری، اجتماعی تشکیلاتلری، اکادمیسینلر و ژورنالیستلر‌نینگ سعی-حرکتلری بیلن اوشبو مخصوص کون تاریخدن اۉز اۉرنینی اېگه‌له‌دی و اۉزبېک خلقی‌نینگ ملي بیره‌میگه ایلندی.شبهه‌سیز، بو ملي بیره‌م کېله‌جکده هم اۉزی‌نینگ مدني و اجتماعي خصوصیتلرینی سقلب قاله‌دی.
خلاصه و تحلیل
اۉزبېک تیلی بیر نېچه مینگ ییللیک تاریخ و مدني میراثگه اېگه.تاریخ‌نینگ تورلی دورلریده سَلجوقيلر، غزنويلر، تېموريلر و بابوريلر کبی بویوک سلاله‌لر اۉز سرایلریده تیل و ادبیاتگه علیحده اعتبار قره‌تیب، شاعرلر و عالِملرنی قۉللب-قوّتله‌گنلر.تاریخ دوامیده اۉزبېک رهبرلری و تنیقلی شخصلر نه‌فقط اۉز تیللرینی، بلکه باشقه خلقلر‌نینگ تیللرینی هم اسره‌ب-اوه‌یلش و رواجلنتیریشنی قدرله‌گنلر.اولر‌نینگ قۉللب-قوّتلشی نتیجه‌سیده تورلی تیللرده، خصوصاً، اۉزبېک و فارسي-دري تیللریده قیمتلی ادبي و تاریخي اثرلر یره‌تیلگن.شونگه قره‌می، سۉنگگی بیر نېچه اۉن ییللیکلر دوامیده، اصلیده، بوتون اۉتگن عصر مابینیده افغانستان اۉزبېکلری و اولر‌نینگ تیلی کمسیتووچی سیاستلر، مدني و سیاسي چېکلاولر طفیلی کۉپلب قیینچیلیکلرگه دوچ کېلگن.بیراق سۉنگگی ییللرده یوزه‌گه کېلگن مدني فعاللیک، اینیقسه، ۲۹-مېزان مناسبتی بیلن کېنگ مقیاسده اۉتکزیلگن طنطنه‌لر اۉزبېک خلقی‌نینگ مدني آنگ و ملي اۉزلیکنی انگلش درجه‌سی سېزیلرلی روشده آشگنینی کۉرستماقده.بوندن تشقری، احتیاطکارلیک بیلن عملگه آشیریلگن بهالش شونی کۉرسته‌دیکی، اجتماعي و مدني تشبثلرده معین شخصلرگه قره‌ملیک هم کمه‌ییشنی باشله‌گن.خلقیمیز‌نینگ آرزو-امیدی شوکی، اۉزبېکلر اېکسترېمیستلر، زۉرآورلیک قیلووچیلر، حاکمیت مونوپولیه‌لری و موجود اوتاریتر باشقروو تیزیمی‌نینگ ظلمیدن آزاد بۉلیب، حقیقي سیاسي، مدني و اجتماعي امکانیتلرگه اېگه بۉلسینلر.شو بیلن بیرگه، خلقیمیز اۉز تیلی و ملي اۉزلیگینی مستحکملش یۉلیده بنیادي و برقرار سعی-حرکتلرنی عملگه آشیریش، اۉز کېله‌جگینی بېلگیلشده فعال اشتراک اېتیش امکانیتیگه اېگه بۉلیشی کېره‌ک.
جمعیت بحثی
هنوز ایزاح یوُق
بیرینچی بؤلیب فکرینگیزنی یازینگ.